Eğitim Tercihi

Prof. Dr. Emin Karip

OECD tarafından gerçekleştirilen PISA çalışmasının 2025 yılı uygulama sonuçları 8 Eylül 2026 tarihinde açıklandı. Türkiye’deki 15 yaş öğrencilerin PISA başarı performansı hem ortalama puanlar hem de ülke sıralaması açısından kayda değer bir iyileşme gösterdi. Bu iyileşmeyi kutlamak, gelişmenin kaynaklarını doğru çözümlemek ve ülke olarak PISA’ya ilk katıldığımız yıldan bugüne artarak devam eden gelişmeyi sürdürebilmek için neler yapmamız gerektiğine odaklanmalıyız.
PISA sonuçlarının açıklanması ile birlikte çeşitli iletişim platformlarında gündeme gelen iki konuya açıklık getirmek geleceğe odaklanmaya katkı sağlayabilir: Bunlardan birincisi örneklemin, yani Türkiye’den PISA çalışmasına katılanları doğru seçilip seçilmediği. İkincisi ise öğrencilerin PISA’ya hazırlanması konusu ve ülke olarak gösterilen başarının öğrencilerin PISA’ya hazırlanması üzerinden değerlendirilmesi. OECD PISA çalışmasına katılacak öğrencilerin nasıl seçileceği konusunda detaylı bir kılavuz sağlar ve yöntemi tanımlar. OECD tarafından tanımlanan yöntemden sapmalar olması halinde toplanan veriler geçerli kabul edilmez ve analize dahil edilmez. Kısacası, örneklem seçiminde OECD yönergelerine uymayan ve hatalı kabul edilebilecek bir uygulama olmadığını not etmek gerekir.

ÜLKELER PISA’YA NASIL HAZIRLANIYOR?
Türkiye’de öğrencilerin PISA için hazırlanmış olması konusunu ise PISA’ya katılan diğer ülkelerin bu konuda uygulamaları ile birlikte ele almak gerekir. Bu konudaki uygulamaları kısaca özetleyip, örneklendirerek açıklayabiliriz.
PISA’ya katılan ülkelerin neredeyse tamamı öğrencileri bilgisayar tabanlı sınav arayüzüne alıştırmak için OECD'nin yayınladığı örnek soruları kullanarak bir tür hazırlık, alıştırma ve örnek uygulama çalışmaları yapar. Böyle bir hazırlık çalışmasının yapıldığını ilk kez 2005 yılında Finlandiya’ya gerçekleştirdiğimiz bir eğitim ziyaretinde merkezi eğitim yöneticileri ifade etmişlerdi. Bugün PISA için hazırlık çalışması pek çok ülkede yapılmaktadır. Ancak bu hazırlık çalışmalarının yoğunluğu, standardizasyonu ve devlet desteği ülkeden ülkeye veya bölgeden bölgeye büyük farklılıklar gösterir. PISA için en sistematik şekilde hazırlık ve pratik yapan ülkelerin uygulamalarını üç grupta örneklendirmek mümkün:
1. Yoğun ve Sistem Genelinde Pratik Yapanlar: Doğu Asya eğitim sistemleri, PISA küresel sıralamalarında sürekli olarak en üst sıralarda yer alır ve bu sınava kurumsal olarak büyük önem verir. Bölgesel ve Ulusal bakanlıklar, eğitim otoriteleri genellikle geniş çaplı, resmi deneme sınavları organize eder.
- Çin: Okullar, PISA ile tamamen uyumlu problem çözme modülleri kullanır. Tamamen PISA çerçevesine göre modellenmiş eleştirel düşünme soruları, günlük matematik ve fen derslerinin içine entegre edilmiştir.
- Singapur: PISA sıralamasının değişmez liderlerinden olan Singapur, PISA tarzı açık uçlu araştırma ve sorgulama yöntemlerini doğrudan kendi ulusal müfredatına dahil eder. Böylece öğrenciler çok basamaklı, gerçek hayat senaryolarına dayalı soruları düzenli olarak pratik yapmış olurlar.
- Tayvan ve Hong Kong: Bu bölgelerdeki eğitim bakanlıkları, geçmiş PISA bilgisayar arayüzü yazılımlarını okullara aktif olarak dağıtır. Böylece öğrenciler sınav sırasında kullanılan dijital araçlara, simülatörlere ve hesaplama araçlarına aşinalık kazanır.
- Güney Kore ve Japonya: Okullar, öğrencileri sınavda yer alan yaratıcı düşünme ve bilimsel sorgulama matrislerine hazırlamak için özel tanılayıcı deneme testleri uygular.

2. Ulusal Deneme Sınavları ve Müfredat Uyumu Sağlayanlar: Birçok ülke, öğrenci gruplarını izlemek ve hazırlamak için özel ölçme-değerlendirme çerçeveleri veya PISA'ya paralel test sistemleri geliştirmiştir.
- Almanya: Eğitim analistleri tarafından sıklıkla vurgulandığı üzere, Almanya resmi uluslararası PISA sınavının yanı sıra eyaletlerdeki öğrencileri değerlendirmek için PISA-E adı verilen devasa bir ulusal tamamlayıcı test uygular.
- Birleşik Krallık (İngiltere): Eğitim Bakanlığı, PISA'ya katılacak okullara örnek soruları ve arayüz kılavuzlarını önceden sağlamak için Ulusal Eğitim Araştırmaları Vakfı (NFER) gibi uzman kuruluşlardan yoğun şekilde destek alır.
- Birleşik Arap Emirlikleri ve Katar: Sınav puanı metriklerini yükseltmeyi ulusal bir kalkınma hedefi haline getiren bu ülkeler, geçmiş yıllarda devlet okullarındaki 15 yaş grubu öğrenciler için ülke çapında bilgisayar tabanlı deneme sınavı döngüleri ve eğitim programları düzenler.

3. Dijital Arayüz Alıştırmalarına Odaklananlar: PISA tamamen dijital ortamda yapıldığından, bu ülkeler öğrencilerin teknik engellere takılmasını önlemek için geçmiş sorulara erişimi yaygınlaştırmıştır:
- Avustralya ve Yeni Zelanda: Temel olarak dijital okuryazarlık hazırlığına odaklanırlar. Öğrencilerin dijital grafikleri nasıl manipüle edeceğini, sürükle-bırak mantığını ve etkileşimli veri değişkenlerini nasıl gireceğini anlamaları için örnek soruları sisteme yüklerler.
- Türkiye: Millî Eğitim Bakanlığı, öğrencilerin pratik yapabilmesi için geçmiş PISA ve TIMSS örnek soru kitapçıklarını ve etkileşimli dijital alt modülleri kendi ulusal eğitim platformu olan EBA (Eğitim Bilişim Ağı) üzerinden düzenli olarak yayınlar ve erişime açar. PISA’ya katılacak okullarda örnek uygulamalar ve soru çözüm pratikleri yapılır. Türkiye bu hazırlık çalışmalarına, PISA’ya katılan pek çok ülke ile kıyaslandığında, kronolojik olarak, görece daha geç başlamıştır.
- Amerika Birleşik Devletleri: Hazırlık süreçleri merkezi olmayıp eyalete veya okul bölgesine göre değişse de Ulusal Eğitim İstatistikleri Merkezi, seçilen okulların öğrencilerini platform mekanikleri konusunda eğitebilmesi için kamuya açık portallar sağlar.

Bu örnekler artırılabilir ve daha fazla detaylandırılabilir. Ancak yukarıdaki örneklerde de görüldüğü üzere ve genel olarak değerlendirildiğinde, PISA çalışmasına katılan ülkelerin öğrencilerini PISA için hazırlamak üzere farklı tür ve niteliklerde hazırlık çalışmaları gerçekleştirmektedir. PISA çalışmasının felsefesi, eğitim sistemleri üzerinde etkileri, ülkelerin PISA performansını ve sıralamadaki yerlerini nasıl bir öncelik ve ulusal bir politika olarak yapılandırdığı ayrıca bir analiz ve değerlendirme konusudur.